Europe 
Türkiye 
United Kingdom 
Global 
Xometry hesabımla giriş yap 
ASME Y14.5, GD&T toleranslarını kontrol ettikleri özellik unsurlarına göre beş kategoriye ayırır: Form, yönelim, konum, profil ve kaçıklık.
Her kategori içinde birçok farklı tolerans vardır. Açısallık ve diklik ile birlikte paralellik de yönelim kategorisine aittir; bu kategorideki tüm toleranslar özellikler (yapılar) arasındaki açısal ilişkileri kontrol eder.
Paralellik (GD&T) Nedir?
Parallelism is an orientation tolerance in GD&T that maintains a feature (a plane, axis, or center plane) equidistant from a Paralellik, bir özelliği (bir düzlem, eksen veya merkez düzlem) tüm uzunluğu boyunca bir referans düzleminden veya ekseninden eşit uzaklıkta (0° hizalama/ çakışıklık) tutan bir GD&T yönelim toleransıdır. Basitçe ifade etmek gerekirse, tanımlanan düzlemin veya eksenin bir veya daha fazla datum düzlemine veya eksenine tam olarak paralel kalmasını sağlar.
Konumu değil de yönelimi kontrol ettiği için, tanımlanan özelliğin (yapı) uzayda fiziksel olarak nerede konumlandığından bağımsız olarak, uzunluğu boyunca datum düzlemi ile arasındaki mesafe sabit olmalıdır.
Paralellik üç temel özellik türüne uygulanabilir:
- Yüzey Paralelliği: Bir yüzeyin, genellikle birleşen bir yüzey (geçme yüzeyi) olan bir referans yüzeye paralel kalmasını sağlar. Bu en yaygın uygulamadır.
- Eksen Paralelliği: Pim ve delik gibi boyutlu özelliklerin merkez eksenini kontrol eder (tanımlar).
- Merkez Düzlem Paralelliği: (Yuvalar ve çıkıntılar gibi) yapıların orta düzleminin başka bir yüzeye paralel kalmasını kontrol eder. Orta düzlem, bu yapıların alanındaki ordinatların (y ekseni koordinatları) ortalaması alınarak elde edilir.
Ancak paralellik her zaman doğru seçim olmayabilir. Mühendisler aşağıdaki tabloyu kullanarak, ne zaman paralellik kullanacaklarına hızlıca karar verebilirler.
| İşlevsel amaç | Paralellik kullanılmalı mı? | Kullanılmıyorsa daha iyi alternatif |
| Bir yüzeyi datum yüzeye hizalı tutmak | Evet | Sadece bölgesel şekil önemliyse düzlemsellik |
| Bir delik eksenini bir tabana paralel tutmak | Evet | Eksen konumu da kritik önemliyse pozisyon |
| Bir yüzeyi datuma 30° veya 45° açıda tutmak | Hayır | Açısallık |
| Bir yüzey şeklini, başka bir özelliğe referans olmadan düzlemsel tutmak | Hayır | Düzlemsellik |
Mühendislere Tavsiyeler
- Konum önemliyse paralellik kullanmayın → pozisyon kullanın
- Düzlemselliği kontrol etmek için paralellik kullanmayın → düzlemsellik kullanın
- Eksen paralelliğini yalnızca dönme veya geçme/uyum hizalamaya bağlı olduğunda kullanın
Örnek: Flanş Bağlantıları
Paralellik tanımlaması, endüstriyel boru tesisatlarında flanş yüzeylerini hizalamak için sıklıkla kullanılır. Doğru şekilde hizalanmış, sızdırmaz bir bağlantı sağlamak için birleşen flanşlar belirtilen tolerans dahilinde paralel olmalıdır.
Kaçıklık (offset) hizasızlığı, pozisyon veya eş eksenlilik ile kontrol edilirken, açısal hizasızlık öncelikle paralellik ile kontrol edilir (genellikle düzlemsellik veya yüzey profili ile desteklenir). Mühendisler bir flanş yüzeyine paralellik toleransı uygulayarak ve diğerini birincil datum (referans) olarak kullanarak, cıvatalar arasında homojen yük dağılımı ile contanın eşit şekilde preslenmesini sağlarlar ve arıza riskini minimuma indirirler.
Paralellik Tolerans Bölgesi
Paralellik tolerans bölgesi, kontrol edilen (tanımlanan) yüzeyde izin verilen varyasyonu (değişkenlik) tanımlayan fiziksel bir sınırdır. Kontrol edilen özellik üzerindeki tüm noktalar bu bölge içinde kaldığı sürece parça tatmin edici şekilde yerine oturacak ve çalışacaktır.
- Yüzey ve Merkez Düzlem Paralelliği için: Tolerans bölgesi varsayılan olarak iki paralel düzlemdir. Bu düzlemler arasındaki mesafe tolerans sınırıdır. Örneğin, bir yüzey paralelliği toleransı 0,05 mm ise, bu yüzeydeki tüm noktalar tam olarak, aralarında 0,05 mm mesafe olan iki paralel düzlem arasında olmalıdır.
- Eksen Paralelliği için: Tolerans bölgesi, türetilmiş orta eksen etrafında tanımlanan silindirik bir zarftır. Parçanın muayeneden geçmesi için, tüm eksen noktaları tamamen bu silindir içinde olmalıdır.
Paralellik Özellik Kontrol Çerçevesinin İncelenmesi
Paralellik toleransı, bir özellik kontrol çerçevesi kullanılarak CAD çizimine uygulanır. Bu çerçeve üç ayrı bloktan oluşur: GD&T sembol bloğu, tolerans bloğu ve datum bloğu.
GD&T paralellik sembolü (ASME Y14.5’e göre), yataydan yaklaşık 60° açıyla yerleştirilmiş iki paralel çizgiden oluşur.
1. GD&T Sembol Bloğu
Bu blok, kullanıcıya hangi geometrik toleransın uygulandığını bildirir. GD&T’deki her tolerans için bu ilk bloğa yerleştirilen belirli bir sembol vardır. ASME Y14.5’e göre GD&T paralellik sembolü, yataydan yaklaşık 60° açıyla yerleştirilmiş iki paralel çizgiden oluşur.
2. Tolerans Bloğu
Bu blok, tolerans bölgesinin şeklini, değerini ve malzeme koşulunu tanımlayarak toleransın nasıl uygulandığını açıklar.
- Bölgenin Şekli: Eksen paralelliği için, çap sembolü (Ø) kullanılarak silindirik bir bölge belirtilir. Yüzey paralelliği için iki paralel düzlem kullanılır; bu, GD&T varsayılanıdır ve özel bir sembol gerektirmez.
- Tolerans Değeri: Bu değer, silindirin çapını (eksenler için) veya iki düzlem arasındaki mesafeyi (yüzeyler için) belirtir. GD&T’nin 1 Numaralı Kuralı’na (zarf ilkesi) göre, paralellik toleransı, özelliğin belirtilen boyut toleransını aşamaz.
- Malzeme Düzenleyiciler: Malzeme durumu düzenleyiciler (MMC veya LMC), (delikler veya pimler gibi) boyutlu özellikleri kontrol etmek için eksen ve merkez düzlem paralelliğine uygulanabilir. Bu düzenleyiciler boyuta bağlı olduğundan, düzlemsel yüzeyler için geçersizdirler. ASME Y14.5’e göre, hiçbir düzenleyici (modifier) belirtilmezse, tolerans varsayılan olarak Özellik Boyutundan Bağımsız (ÖBB) olur.
3. Datum Bloğu
Paralellik bir yönelim kontrolü olduğundan, karşılaştırmalı kontrol etmek için bir referans unsur (datum) gerektirir. Datum, referans yönelimi tanımlar ve kontrol edilen özelliğin serbestlik derecelerini kısıtlar.
Datum, tolerans bloğunun hemen ardından gelen datum bloğunda yer alır.
- Yüzey ve merkez düzlemi paralelliği yalnızca bir datum gerektirir.
- Eksen paralelliği, parça karmaşıklığına bağlı olarak bir veya iki datum gerektirebilir.
- Paralellik genellikle üç datum ile belirtilmez. Çoğunlukla en büyük ve en kararlı yüzey birincil datum olarak seçilir. Birden fazla birincil veya ikincil datum kullanmak mümkündür. A ve B gibi iki tane birincil veya ikincil datum referans alındığında, bunlar aynı özellik kontrol çerçevesi bloğunda tire (kısa çizgi) ile ayrılmış olarak birlikte belirtilir (A-B).
Ekstra Toleransı Anlamak
Eksen veya merkez düzlem paralelliği, bir MMC veya LMC düzenleyici ile birlikte kullanıldığında, ekstra toleransa hak kazanır.
Ekstra tolerans, boyutlu bir özelliğin, özellik kontrol çerçevesinde belirtilen malzeme koşulundan sapması durumunda ortaya çıkan, izin verilen ek bir paralellik hatasıdır. Gerçekte ölçülen boyut ile MMC/LMC boyutu arasındaki fark olarak hesaplanır.
- Dahili Özellikler (Delikler) için: Fiziksel boyut arttıkça ekstra tolerans kazanılır. (Örneğin, MMC’si 10,00 mm ve gerçek boyutu 10,10 mm olan bir delik, 0,10 mm bonus toleransı kazanır).
- Harici Özellikler (Pimler) için: Fiziksel boyut azaldıkça ekstra tolerans kazanılır. (Örneğin, MMC’si 10,00 mm ve gerçek boyutu 9,90 mm olan bir mil, 0,10 mm ekstra tolerans kazanır).
Toplam izin verilen paralellik toleransı, kontrol çerçevesinde belirtilen tolerans ile hesaplanan ekstra toleransın toplamıdır.
Paralellik ve Diğer Tanımlamalar
Paralellik, bir özelliğin benzer yönlerini kontrol ediyor gibi göründükleri için bazen diğer işaretlemelerle (tanımlamalarla) karıştırılabilir. Aşırı mühendislikten veya toleransların hatalı uygulanmasından kaçınmak için, paralelliğin görsel olarak benzer olan diğer GD&T işaretlemelerinden nasıl farklı olduğunu anlamak çok önemlidir.
Paralellik ve Düzlemsellik Karşılaştırması
Hem paralellik hem de düzlemsellik, düzlemsel yüzeylere uygulanır ve iki paralel düzlemden oluşan bir tolerans bölgesine sahiptir.
- Düzlemsellik bir şekil (form) kontrolüdür. Doğrusallık, dairesellik ve silindirikliğe benzerdir.
- Bir datum içermez. Sadece yüzeyin şekliyle ilgilenir.
- Paralellik bir yönelim kontrolüdür. Belirli bir datum ile arasında 0° olacak şekilde hizalamayı korur. Bir yüzey mükemmel düzlemsel olabilir ancak datum düzlemine göre eğimli (açılı) ise yine de paralellik muayenesinden geçemeyebilir.
Paralellik ve Açısallık Karşılaştırması
Her ikisi de bir datuma göre yönelim kontrolüdür.
- Paralellik, datum düzlemine paralel (aralarında 0° olan) bir tolerans bölgesi oluşturur.
- Açısallık, açısal bir tolerans bölgesi oluşturur ve 0° ile 90° arasında (örneğin, 30°, 45°) paralel olmayan/dik olmayan açılar için kullanılır. Datum ile 2° açılı olan bir yüzey paralellik kontrolünden geçemez ancak 2° tolerans belirtilmişse açısallık kontrolünden geçebilir.
| Kontrol | Datum gerekli mi? | Kontrol ettiği şey | Tipik kullanım yeri |
| Düzlemsellik | Hayır | Yüzey şekli | Sadece sızdırmazlık veya temas yüzeyi şekli |
| Paralellik | Evet | 0° yönelim | Birleşen (birbirine uyan) yüzeyler, hizalanmış eksenler |
| Açısallık | Evet | Sıfır olmayan açı | Eğimli yüzeyler |
| Pozisyon | Evet | Boyutlu özelliklerin konumu ve yönelimi | Montajlardaki delikler, pimler, yuvalar |
Paralellik Nasıl Ölçülür?
Paralellik, her zaman belirli bir datum elemanına göre uygulanan bir yönelim toleransıdır. Paralellik ölçümü için, muayene bu datuma göre yapılmalıdır.
Paralelliği ölçmek için birçok güvenilir yöntem vardır. Bunların en yüksek doğrulukta olanı, koordinat ölçüm cihazı (CMM) kullanımıdır. Bunun mümkün olmadığı durumlarda, yüzey plakası gibi bir datum simülatörü ile bir kadranlı gösterge kullanılarak genellikle tatmin edici sonuçlar alınabilir.
Koordinat Ölçüm Cihazları
Yüksek doğruluk ihtiyacı olan yerlerde kullanılan CMM; yüzey, eksen ve merkez düzlem paralelliğini olağanüstü bir hassasiyetle ölçebilir. CMM, referans yüzey üzerinde birçok noktayı tarayarak datumu oluşturur, ardından üst yüzeyi tarar.
Cihazın yazılımı, üst yüzeydeki tüm noktaları içine alan iki paralel düzlemi sığdırmak için gerekli olan minimum mesafeyi hesaplar; bu mesafe paralellik hatasıdır. CMM’ler son derece yüksek doğruluk sunarlar ancak pahalıdırlar, taşınabilir değildirler ve yıllık %15-20 civarında maliyetli bakım gerektirirler.
Yüzey Plakası ve Kadranlı Gösterge
Atölyelerde yaygın olarak kullanılan, taşınabilir bir yöntemde, granit bir yüzey plakası ve bir kadranlı göstergeden yararlanılır. Parçanın datum yüzeyi, datum simülatörü görevi gören temiz plaka üzerine doğrudan yerleştirilir.
Kadranlı gösterge probu üst yüzeye temas eder ve parça boyunca hareket ettirilir. Kaydedilen en yüksek ve en düşük okumalar arasındaki fark, paralellik tolerans değerini belirler. (Örneğin, 0,08 mm’lik maksimum ve 0,02 mm’lik minimum okuma değerleri, 0,06 mm’lik bir paralellik hatası anlamına gelir).
Lazer İnterferometre ve Otokolimatör
Aşırı büyük olan veya hareket ettirilemeyen parçalar için lazer interferometreler ve otokolimatörler, tercih edilen muayene çözümleridir.
Bu araçlar, yansıyan bir ışık demetindeki açısal sapmaları veya girişim desenlerini analiz ederek mikrondan daha düşük hassasiyet sağlar. Bununla birlikte, ısıl genleşme, nem ve hava akımları gibi çevresel faktörlere karşı oldukça hassastırlar.
Yönelim Kontrollerinde Uzmanlaşma
Paralellik, paralel yüzeylerin güvenilir şekilde üretimi için kritik öneme sahip temel bir GD&T yönelim toleransıdır. Gerekli limitler ve geçmeler (uyumlar) dahilinde homojen aralıklar ve hizalama sağlayarak, doğru montajı, sızdırmazlığı ve uzun vadeli mekanik güvenilirliği temin eder.
Mühendisler, belirtilen tolerans bölgelerini ve malzeme koşullarını anlayarak, üretim maliyetlerini gereksiz yere artırmadan paralelliği etkili bir şekilde uygulayabilirler.
Related Topics
1
3
Comment(0)